De geloofsbelijdenis: inleiding

credoDit is de eerste post van een reeks over de geloofsbelijdenis. Elke nieuwe post zal de bespreking van een volgend geloofsartikel omvatten. Ze zijn geschreven op basis van Bijbelstudies die ik over de geloofsbelijdenis gaf. Er wordt uitgegaan van de Apostolische geloofsbelijdenis (Apostolicum), met regelmatige verwijzingen naar de geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel (Nicaenum).

Om te beginnen moet duidelijk gemaakt worden, dat de geloofsbelijdenissen niet uit de lucht zijn komen vallen, maar dat ze een geschiedenis van eeuwen praktijk in de kerk met zich meedragen. Daarover dadelijk meer. De geloofsbelijdenissen vormen een afbakening. Ze zeggen eigenlijk: ‘Kijk, dit zijn de grenzen. Zolang je erbinnen blijft, belijden wij hetzelfde geloof, maar als je erbuiten gaat, dan hebben we een probleem.’ En toch zijn ze veel meer dan een koude afbakening. Het uitspreken van de geloofsbelijdenis is het bekennen van een diepgaand vertrouwen op, toevertrouwen aan God… Vader, Zoon en Heilige Geest.

Apostolische geloofsbelijdenis

Volgens de overlevering werd deze belijdenis door de apostelen opgesteld. Toen Jezus’ apostelen naar verschillende delen van de wereld gingen, wilden ze hetzelfde leren. Dus schreven ze een samenvatting van het geloof; elke apostel één artikel, twaalf artikelen in totaal. Dat is natuurlijk niet zo. Je kan het wel opvatten als: ‘Deze belijdenis beschrijft wat de leerlingen overgeleverd hebben’.

Hippolytus van Rome (170-235) schreef in de Apostolische overlevering[1] over hoe de doop verliep. Hierbij valt op dat er drie vragen gesteld dienden te worden aan de dopelingen, telkens te beantwoorden met ‘Ik geloof.’

  • ‘Geloof je in God, de almachtige Vader?’
  • ‘Geloof je in Jezus Christus, de Zoon van God, Die geboren is door de Heilige Geest uit de maagd Maria en gekuisigd onder Pontius Pilatus, gestorven en begraven en op de derde dag levend van de de doden is opgestaan, opgevaren ten hemel en is gaan zitten aan de rechterhand van de Vader en Die zal wederkomen om te oordelen de levenden en de doden?’
  • ‘Geloof je in de Heilige Geest, een heilige kerk en in de wederopstanding van het vlees?’

Ambrosius van Milaan (339-397) beschrijft iets soortgelijks[2]. Beiden laten zien wat een dopeling moest belijden. Vergelijk deze vragen met de apostolische geloofsbelijdenis en je ziet zeer veel overeenkomsten. Het is aannemelijk dat uit deze doopteksten het Apostolicum gegroeid is.

Irenaeus schreef in Tegen de ketterijen (boek 1, hoofdstuk 10, paragraaf 1; geschreven ca. 180):

… het geloof in één God, de Almachtige Vader, die de hemel, en de aarde, en de zeeën en al wat erin is, gemaakt heeft, en in één Christus Jezus, de Zoon van God, die vlees gemaakt werd voor onze redding, en in de Heilige Geest, die door de profeten de bedelingen van God geproclameerd heeft – de komsten, de geboorte uit een maagd, het lijden, de opstanding uit de dood, en de lichamelijke ontvangst in de hemelen van de geliefde, Christus Jezus onze Heer, en zijn komst uit de hemelen met de glorie van de Vader …

… Ze gelooft deze dingen (overal) hetzelfde, alsof ze maar één hart en één ziel heeft, en preekt ze harmonieus, leert ze en geeft ze door, alsof ze maar één mond had. Want de talen van de wereld zijn verschillend, maar de betekenis van de (christelijke) traditie is één en dezelfde. Noch de kerken die in Germania zijn gesticht geloven iets anders of geven een andere traditie door, noch die bij de Iberiërs, noch die bij de Kelten, noch in Egypte, noch in Libië, noch degenen die in het middelste delen van de wereld zijn opgericht. Maar zoals Gods schepping, de zon, een en dezelfde is in de hele wereld, zo schijnt ook de prediking van de waarheid overal hetzelfde, en verlicht alle mensen die tot kennis van de waarheid willen komen. …[3]

Er bestond al in de tweede eeuw een oude versie van de apostolische geloofsbelijdenis. Die wordt ook wel het ‘Symbolum Romanum’ (de belijdenis van Rome) genoemd. Het woord symbool betekende eigenlijk herkenningsteken. Oorspronkelijk was het een voorwerp in twee stukken, waarvan twee personen elk een deel hadden. Herkenning gebeurde als de stukken in elkaar pasten. Het symbolum romanum was ook een herkenningsteken. Bij de doop werd deze tekst gebruikt. Iemand die de tekst (het symbool) uitsprak, werd herkend als christen. Je hoorde erbij als je je achter dat symbool kon scharen.

Officieel werd de apostolische geloofsbelijdenis pas door Karel de Grote algemeen ingevoerd, maar voordien (zeker vanaf de 6e eeuw) werd het al zeer breed gebruikt, vooral in de westerse kerk. De apostolische belijdenis mag dan wel een vastgelegde tekst zijn, maar deze is niet op een bepaald moment uitgevonden door een keizer, een concilie of een paus. Het mag uit voorgaande voorbeelden duidelijk zijn dat het Apostolicum in verschillende vormen al in de eerste eeuwen bestond.

Geloofsbelijdenis van Nicea

Strikt genomen moeten we deze aanduiden als de geloofsbelijdenis van Nicea en Constantinopel. Deze belijdenis is uitgebreider dan de apostolische en werd vastgelegd tijdens het concilie Nicea-Constantinopel (381 n.Chr.). Men zou kunnen opmerken dat de geloofsbelijdenis van Nicea wel uit de lucht is komen vallen, omdat het vastgelegd werd door een concilie en geen geschiedenis kende. Ten dele is dit waar, maar verwijzend naar de doopbelijdenissen, dient gezegd te worden dat de basis wel degelijk al bestond.

Wie Nicaenum leest, ontdekt de frase: ‘geboren, niet geschapen, één van wezen met de Vader’. Dit is een voorbeeld van hoe de geloofsbelijdenis van Nicea gedeeltelijk ingegeven werd door kerkelijke disputen in die tijd. De genoemde frase was een tegenreactie op Arius, die zei dat de Zoon geschapen is en dat Vader en Zoon geen gemeenschappelijke natuur hebben. Hij zei dat God niet altijd Vader geweest is en dat de Logos vn God (Jezus), evenals al het geschapenen, ontstond uit het niets. Zijn idee was dus: Jezus is een schepsel van God en er is dus een tijd geweest dat de Zoon niet bestond.[4] Zeer veel christenen in die tijd waren ariaans. Nicaenum gaf in dat opzicht duidelijke richting aan de kerk en wat orthodox was. Arius werd dan ook geëxcommuniceerd.

Bach heeft deze geloofsbelijdenis overigens (ten dele) op muziek gezet in de Mass in B minor (sectie 2).

 

Het mooie aan het Apostolicum en Nicaenum is dat meerdere tradities er zich zonder al te veel problemen achter kunnen scharen: Rooms-katholieken, Orthodoxen, evangelischen, … Hoewel de Orthodoxen over één punt struikelen. In de theologie is dit gekend als het filioque. De oorspronkelijke tekst van Nicea is dat de Heilige Geest uitgaat ‘van de Vader’. Vanaf de 9e eeuw heeft de westerse kerk daaraan toegevoegd ‘en de Zoon’, ofwel ‘filioque’. Dat heeft voor heel wat wrevel tussen de oosterse en de westerse kerk gezorgd en wordt ook vaak gezien als één van de redenen waarom de Oosterse en Westerse kerk in 1054 gesplitst is. Is enkel de Vader de bron van de Heilige Geest? Of ook de Zoon? Het is triest dat zo’n discussie zulke gevolgen heeft…

De structuur van zowel de Apostolische belijdenis als Nicea is interessant. Ze zijn opgebouwd vanuit de drie-eenheid.

Apostolicum (apostolische geloofsbelijdenis)

(1) Ik geloof in God, de almachtige Vader, schepper van hemel en aarde.

(2) En in Jezus Christus, zijn enige Zoon, onze Heer

(3) die ontvangen is van de Heilige Geest, geboren uit de maagd Maria

(4) die geleden heeft onder Pontius Pilatus, is gekruisigd, gestorven en begraven

(5) die de derde dag is opgestaan uit de doden

(6) Hij is opgestegen naar de hemel, zit aan de rechterhand van God, de almachtige Vader

(7) van daar zal hij komen oordelen de levenden en de doden.

(8) Ik geloof in de Heilige Geest

(9) de heilige katholieke kerk[5] de gemeenschap van de heiligen

(10) de vergeving van de zonden

(11) de opstanding van het lichaam

(12) en een eeuwig leven

 

Nicaenum (geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel)

Wij geloven in één God, de almachtige Vader, schepper van de hemel en de aarde, van alle zichtbare en onzichtbare dingen.

En in één Heer Jezus Christus, de eniggeboren Zoon van God, geboren uit de Vader voor alle eeuwen, God uit God, Licht uit Licht, waarachtig God uit waarachtig God; geboren, niet geschapen, één van wezen met de Vader; door hem zijn alle dingen geworden.

Ter wille van ons mensen en van onze redding is hij neergedaald uit de hemel en mens geworden door de Heilige Geest uit de maagd Maria en is mens geworden.

Hij is ook voor ons gekruisigd onder Pontius Pilatus, heeft geleden en is begraven.

Op de derde dag is hij opgestaan overeenkomstig de Schriften. Hij is opgestegen naar de hemel, zit aan de rechterhand van de Vader

en zal in heerlijkheid weerkomen om te oordelen de levenden en de doden. En zijn rijk zal geen einde hebben.

En in de Heilige Geest, die Heer is en levend maakt, die van de Vader (en de Zoon) uitgaat, die samen met de Vader en de Zoon aanbeden en verheerlijkt wordt, die gesproken heeft door de profeten.

En een heilige, katholieke en apostolische kerk.

Wij belijden één doop tot vergeving van de zonden.

Wij verwachten de opstanding van de doden en het leven van de komende eeuw.

 

[1] M. A. Van Willigen, Christus volgen, Doop en avondmaal in de Vroege Kerk, (Uitgeverij Jongbloed, p.60)

[2] Gie Vleugels en Maria Verhoeff, De leer van de twaalf (Protestantse Pers, p.44)

[3] Eigen vertaling. Bron: http://www.earlychristianwritings.com/text/irenaeus-book1.html

[4] Dat deze discussie tot op vandaag voor verdeeldheid zorgt, zien we in het gegeven dat de getuigen van Jehova nog altijd een soortgelijke visie op Jezus hebben.

[5] Protestantse versie: de heilige algemene christelijke kerk

 

Deze studies zijn gebaseerd op een aantal studies van Willem Ouweneel over de Apostolische geloofsbelijdenis (op groeieningeloof.nl), ‘De leer van de Twaalf’ van Gie Vleugels en Maria Verhoeff en natuurlijk eigen inzichten.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers liken dit:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close